Ολοκληρώθηκε το Εθνικό Σχέδιο Δράσης για τον βάτραχο της Καρπάθου

Τα αμφίβια είναι η πιο απειλούμενη ομάδα σπονδυλωτών παγκοσμίως, και ο βάτραχος της Καρπάθου (Pelophylax cerigensis) – ή βατρακλός στη ντοπιολαλιά του νησιού- αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα της ευαλωτότητας των νησιωτικών ειδών που εκτίθενται σε αυξανόμενη κλιματική πίεση και περιορισμό των ενδιαιτημάτων. 

Ο βάτραχος της Καρπάθου περιλαμβάνεται στην Κόκκινη Λίστα των απειλούμενων ειδών της IUCN και στο Κόκκινο Βιβλίο των Απειλούμενων Ζώων της Ελλάδας ως «Κινδυνεύον», ενώ προηγουμένως είχε χαρακτηριστεί ως «Κρισίμως Κινδυνεύον». 

Το είδος αντιμετωπίζει σοβαρές απειλές που σχετίζονται κυρίως με τη σπανιότητα των υδάτινων σωμάτων γλυκού νερού στο νότιο Αιγαίο. Κατά την τελευταία δεκαετία, δημογραφικές εκτιμήσεις έδειξαν σημαντική πληθυσμιακή μείωση, η οποία οφείλεται στην εντατικοποίηση των επιπτώσεων της κλιματικής αλλαγής, συμπεριλαμβανομένης της μείωσης των βροχοπτώσεων και της αύξησης των θερινών θερμοκρασιών. 

Οι λίγες φυσικές λιμνούλες που διατηρούνται κατά τους ξηρούς καλοκαιρινούς μήνες συχνά φιλοξενούν και το καβούρι του γλυκού νερού (Potamon karpathos), με αποτέλεσμα αυξημένη θνησιμότητα λόγω θήρευσης. Παρά τις προκλήσεις αυτές, πρόσφατες εξελίξεις δημιουργούν συγκρατημένη αισιοδοξία, όπως η κατασκευή φράγματος στη νότια Κάρπαθο, η δημιουργία τεχνητών λιμνίων, η υδρολογική διαχείριση της Παναγιάς Ελεημονήτριας και η ταξινομική επανεκτίμηση του πληθυσμού νεροβάτραχων της Ρόδου ως ομοειδούς με το Pelophylax cerigensis. 

Ενθαρρυντικά τα αποτελέσματα του Εθνικού Σχεδίου Δράσης 

Για την αντιμετώπιση της ραγδαίας μείωσης του είδους, στο πλαίσιο του έργου LIFE-IP 4 NATURA, το Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών – Τμήμα Βιολογίας και το WWF Ελλάς εκπόνησαν Εθνικό Σχέδιο Δράσης για τον βάτραχο της Καρπάθου, το οποίο θεσμοθετήθηκε από το ΥΠΕΝ το 2021 και υλοποιήθηκε από την Ελληνική Ερπετολογική Εταιρεία την περίοδο 2020-2026 με τη χρηματοδότηση του Πράσινου Ταμείου. 

Η εφαρμογή του Εθνικού Σχεδίου Δράσης έχει φέρει ενθαρρυντικά αποτελέσματα, δείχνοντας ότι στοχευμένες παρεμβάσεις βασισμένες στην επιστήμη μπορούν να μειώσουν τις βασικές απειλές που επηρεάζουν τα σοβαρά απειλούμενα αμφίβια. 

Η αποκατάσταση του ενδιαιτήματος μέσω της κατασκευής τεχνητών λιμνών, η υδρολογική διαχείριση σημαντικών πηγών, η συστηματική παρακολούθηση του πληθυσμού και η γενετική αξιολόγηση έχουν συνολικά βελτιώσει τη διαθεσιμότητα κατάλληλων ενδιαιτημάτων και έχουν βοηθήσει στη διατήρηση του πληθυσμού. 

Πιο συγκεκριμένα, στο πλαίσιο του Εθνικού Σχεδίου Δράσης πραγματοποιήθηκαν οι εξής δράσεις:  

• Κατασκευή τεχνητών λιμνών.  Πέντε νέες δεξαμενές νερού κατασκευάστηκαν στις περιοχές Αργώνι και Αχαμάντια, τροφοδοτούμενες από γειτονικές πηγές. Ο στόχος ήταν να παραμένει νερό διαθέσιμο κατά τους ξηρούς μήνες, όταν τα φυσικά ρέματα στεγνώνουν πλήρως. Ήδη από τον πρώτο χρόνο λειτουργίας τους, ενήλικα άτομα και γυρίνοι εντοπίστηκαν να χρησιμοποιούν τις νέες δεξαμενές τόσο ως καταφύγιο όσο και ως τόπο αναπαραγωγής. 

• Εντοπισμός πληθυσμού στο φράγμα Σχινά. Στις περισσότερες από τις περιοχές που ερευνήθηκαν σε όλο το νησί δεν εντοπίστηκαν νέοι πληθυσμοί βατράχων. Ωστόσο, κατά τη διάρκεια των έργων ανακαλύφθηκε ένας μικρός πληθυσμός στο φράγμα Σχινά, κοντά στην πρωτεύουσα του νησιού, τα Πηγάδια. Η παρουσία βατράχων σε αυτή την περιοχή θεωρείται ότι είναι αποτέλεσμα τυχαίας μετακίνησης από τον άνθρωπο. Η απροσδόκητη ανακάλυψη του πληθυσμού -αν και η μακροπρόθεσμη βιωσιμότητά του σε αυτή την περιοχή παραμένει αβέβαιη- φανερώνει την ικανότητα του είδους να εκμεταλλεύεται νέους διαθέσιμους οικοτόπους. 

• Μοριακή επιβεβαίωση ότι ο πληθυσμός βατράχου στη Ρόδο ανήκει στο ίδιο είδος με αυτόν της Καρπάθου. Η ανακάλυψη αυτή έχει σημαντικές επιπτώσεις στη διατήρηση του είδους. Η επιβίωσή του υποστηρίζεται από την παρουσία γεωγραφικά απομονωμένων πληθυσμών, γεγονός που μειώνει τον κίνδυνο πλήρους εξαφάνισης σε περίπτωση απώλειας ενός πληθυσμού και υπογραμμίζει τη σημασία των ειδικών στρατηγικών διαχείρισης για κάθε νησί.  

• Εκπαιδευτικό πρόγραμμα στα δημοτικά σχολεία του νησιού. Το πρόγραμμα αποτελούνταν από πακέτο έξι μαθημάτων για μαθητές πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης με δραστηριότητες στην τάξη και υπαίθριες δράσεις, οι οποίες επέτρεψαν στους μαθητές να γνωρίσουν τον βάτραχο, το φυσικό του περιβάλλον αλλά και να μάθουν την αξία των οικοσυστημάτων.  

• Συλλογή στοιχείων για τις απειλές από θήρευση. Παρατηρήθηκε ότι η πίεση από τους θηρευτές αυξήθηκε σημαντικά στα λίγα εναπομείναντα υδάτινα σώματα κατά τη διάρκεια των συνθηκών ξηρασίας. Ο θηρευτής που παρατηρήθηκε πιο συχνά ήταν το καβούρι των γλυκών νερών της Καρπάθου (Potamon karpathos). Αν και τα δύο είδη συνυπάρχουν ιστορικά, η έλλειψη κατάλληλων ενδιαιτημάτων αναγκάζει και τα δύο να καταλαμβάνουν τα ίδια περιορισμένα υδάτινα σώματα για παρατεταμένες περιόδους, οδηγώντας σε επαναλαμβανόμενα περιστατικά θήρευσης. Επιπλέον, έξι είδη μεταναστευτικών πτηνών που περιλαμβάνουν στη διαιτά τους βατράχια (Ardea cinerea, Ardea purpurea, Egretta garzetta, Ardeola ralloides, Nycticorax nycticorax και Circus aeruginosus) παρατηρήθηκαν να τρέφονται σε ενδιαιτήματα που κατοικούνταν από βατράχους. Η άμεση θήρευση γυρίνων ή νεαρών αμφιβίων επιβεβαιώθηκε για άτομα του είδους E. garzetta.   

Συμπερασματικά, παρόλο που η πλήρης αποκατάσταση του πληθυσμού του είδους δεν είναι ακόμη βέβαιη, οι ενέργειες που έχουν εφαρμοστεί μέχρι σήμερα δημιουργούν μια ισχυρή βάση για τη μακροπρόθεσμη προστασία του βατράχου της Καρπάθου.  

Ωστόσο, εξακολουθούν να υπάρχουν σημαντικές προκλήσεις. Η μείωση των βροχοπτώσεων λόγω της κλιματικής αλλαγής, η αύξηση των θερμοκρασιών και η αυξημένη πίεση από τα αρπακτικά ζώα σε συρρικνούμενους οικοτόπους συνεχίζουν να απειλούν τη μακροπρόθεσμη βιωσιμότητα του είδους. Η διαρκής συντήρηση και επέκταση τεχνητών και ημιφυσικών καταφυγίων, σε συνδυασμό με την προσαρμοστική διαχείριση, θα είναι απαραίτητη σε αυτό το νησιωτικό σύστημα με περιορισμένους υδάτινους πόρους.